Lekcja 1 · poziom A1

Ciao, sono Jola!

Poniedziałek, 1 lutego 2027, przedpołudnie. Jola Kowalik wysiada z kolejki Marconi Express na dworcu Bologna Centrale: jedna walizka, torba z kiełbasą i słoikiem ogórków „na wszelki wypadek” i kartka z adresem. Czeka na nią Daniela Benassi — córka państwa, którymi Jola będzie się opiekować przez najbliższy rok. Po włosku Jola umie powiedzieć pizza, spaghetti i grazie. W tej lekcji nauczysz się tego, co potrzebne w pierwszych pięciu minutach w nowym domu: przywitać się o każdej porze dnia, przedstawić się, powiedzieć, skąd jesteś — i wybrać między tu a Lei.

0 z 11 ćwiczeń

Zanim zaczniemy: jak brzmi włoski

Dobra wiadomość: włoski czyta się prawie tak, jak się pisze, a większość głosek Polka wymawia bez trudu. Samogłoski są czyste i wyraźne, „r” jest drżące jak po polsku. Trzeba zapamiętać tylko kilka liter, które brzmią inaczej niż u nas — przede wszystkim c i g. Kliknij każdy przykład i posłuchaj lektora.

PisowniaBrzmi mniej więcej jakPrzykładZnaczenie
c + a, o, u; ch + e, ikcasa, cucina, chiave, perchédom, kuchnia, klucz, dlaczego
c + e, iczcena, dieci, ciaokolacja, dziesięć, cześć
g + a, o, u; gh + e, iggatto, gola, spaghettikot, gardło, spaghetti
g + e, idżgelato, giorno, Ginolody, dzień, Gino
gnńbagno, signora, Bolognałazienka, pani, Bolonia
glimiękkie „l” jak w polskim „lilia”, ale dłuższe (bez „i” po nim)figlio, moglie, famigliasyn, żona, rodzina
sc + e, iszscendere, uscire, piscinaschodzić, wychodzić, basen
sc + a, o, u; sch + e, iskscala, scusi, schienaschody, przepraszam, plecy
qukwacqua, quattro, quiwoda, cztery, tutaj
zc albo dz (zależy od słowa)grazie, pizza, zero, zuccherodziękuję, pizza, zero, cukier
hnie wymawia się jej wcale — tylko „twardnieje” c i gho, hotel, chi, ghiacciomam, hotel, kto, lód

„i” po c, g i sc często jest tylko znakiem pisowni. W ciao nie słychać „i”: mówisz „czao”, nie „czi-ao”. Tak samo giorno to „dżorno”, Giulia to „Dżulia”, a lasciare to „laszare”. To „i” mówi tylko: tu czytaj miękko.

Spółgłoski podwójne: wymawiaj je naprawdę dłużej

To najważniejsza pułapka dla Polki. We włoskim podwójna spółgłoska brzmi dłużej i mocniej — jakbyś na chwilę się na niej zatrzymała — i potrafi zmienić znaczenie słowa. Babcię, do której będziesz mówić codziennie, nazywa się nonna. Gdy powiesz to za krótko, wyjdzie nona, czyli „dziewiąta”.

PojedynczaZnaczyPodwójnaZnaczy
nonodziewiątynonnodziadek
setepragnieniesettesiedem
palałopatapallapiłka
carodrogi, kochanycarrowóz
capellowłoscappellokapelusz

Akcent i kreski nad literami

Większość włoskich słów ma akcent na przedostatniej sylabie, tak jak po polsku: signora, badante, Bologna. Są jednak słowa akcentowane wcześniej — medico, telefono, camera — i tych trzeba się uczyć ze słuchu (dlatego w słowniczku zawsze jest wymowa). Gdy akcent pada na ostatnią sylabę, pisze się go kreską: città, caffè, perché, lunedì, però, più.

Bez kreskiZnaczyZ kreskąZnaczy
ei (spójnik)èjest
sisięsìtak
daod, z, u (kogoś)dàdaje
lata (rodzajnik)làtam

Kreska zmienia znaczenie — pisz ją zawsze. Gino è stanco to „Gino jest zmęczony”, a Gino e Lucia to „Gino i Lucia”. W ćwiczeniach silnik przyjmie odpowiedź bez kreski (albo z apostrofem zamiast kreski), ale pokaże poprawny zapis. Kreski są dwie: zwykle opadająca (à, è, ì, ò, ù), a w kilku słowach wznosząca: perché, poiché, né.

Ciekawostka: Włosi w telefonie i na komputerze często nie mają pod ręką liter z kreską i zamiast è piszą „e'” — z apostrofem. Tak samo robią starsi ludzie na karteczkach: gdy signor Gino napisze Ci „Iolanda, e' finito il latte”, chodzi o È finito il latte (skończyło się mleko).

Dialog 1 — Iolanda? No, Jola!

Bolonia, via delle Rondini 7, trzecie piętro. Mała winda ledwo zmieściła walizkę. Daniela otwiera drzwi kluczem. W salonie czekają jej rodzice: signor Gino w kardiganie, z wielkimi białymi wąsami, obok chodzika, i signora Lucia w sukience w kwiaty. Z kuchni śpiewa kanarek.

Kto do kogo na „ty”, a kto na „pani”? Signor Gino mówi do Joli na tu: Come ti chiami?, sei del Bologna? — starszy pan do opiekunki, to normalne. Jola odpowiada grzecznie, w formie dla „pana/pani”. Signora Lucia, dama starej daty, mówi do nieznajomej Lei: Lei è di Bologna? (czy pani jest z Bolonii?). Daniela i Jola też są na razie na Lei. Więcej o tym w gramatyce.

Sei del Bologna? to nie pytanie o adres, tylko o klub: „kibicujesz Bologni?”. Klub piłkarski to il Bologna (rodzaj męski — chodzi o il Bologna Football Club), a miasto — Bologna bez rodzajnika. Dlatego sono a Bologna = jestem w Bolonii, a sono del Bologna = kibicuję Bologni.

Powitania i pożegnania

Włosi witają się zawsze: w windzie, na klatce schodowej, w aptece, w poczekalni u lekarza. Wchodząc do sklepu, mówi się Buongiorno albo Buonasera do wszystkich naraz. Granica między Buongiorno a Buonasera jest płynna: zwykle po obiedzie, mniej więcej od 14–15, zaczyna się już Buonasera.

Proszę, dziękuję, przepraszam — i ratunek

To Twój zestaw ratunkowy. Nikt w Bolonii nie oczekuje, że od pierwszego dnia wszystko zrozumiesz — ale wszyscy docenią, gdy zapytasz: Può ripetere, per favore? (może pan / pani powtórzyć?) albo Più piano, per favore (wolniej, proszę). Zapamiętaj też Permesso? — mówi się je, wchodząc do czyjegoś pokoju albo mieszkania. W pracy opiekunki przyda się codziennie.

O sobie: imię, kraj, praca

Po powitaniu zwykle padają trzy pytania: jak masz na imię, skąd jesteś i co tu robisz. Usłyszysz je od podopiecznych, od sąsiadki na klatce, w aptece i w przychodni.

Gramatyka: essere — być i zaimki osobowe

Czasownik essere (być) jest nieregularny jak polskie „być”: każda osoba ma swoją formę. Używasz go, gdy mówisz, kim jesteś, skąd jesteś i jaka jesteś: Sono Jola, Sono polacca, Sono la nuova badante, Sono stanca. Naucz się go na pamięć — będzie w co drugim zdaniu.

OsobaesserePrzykładPo polsku
iosonoSono Jola.Jestem Jola.
tuseiSei la nuova badante?Jesteś nową opiekunką?
lui, leièLei è Lucia, mia moglie.To jest Lucia, moja żona.
LeièLei è la signora Gualandi?Czy pani jest panią Gualandi?
noisiamoSiamo arrivate!Jesteśmy (już na miejscu)!
voisieteSiete di Bologna?Jesteście z Bolonii?
lorosonoGino e Lucia sono di Bologna.Gino i Lucia są z Bolonii.

Zaimek zwykle opuszczasz — jak po polsku. Wystarczy Sono Jola — forma sono i tak mówi, że chodzi o „ja”. Zaimek dodajesz, gdy chcesz coś podkreślić albo przeciwstawić: Io sono Gino, e lei è Lucia (ja jestem Gino, a ona — Lucia).

sono znaczy i „jestem”, i „są”. Z sytuacji zawsze wiadomo, o kogo chodzi: Sono polacca (jestem Polką), Sono di Bologna (oni są z Bolonii — albo: jestem z Bolonii). A è z kreską to „jest” — bez kreski e znaczy „i”.

Przeczenie: non przed czasownikiem

Przeczenie jest proste: non stawiasz przed czasownikiem — dokładnie tam, gdzie po polsku „nie”. Non sono italiana (nie jestem Włoszką), Non capisco (nie rozumiem). Odpowiadając, mówisz najpierw no, a potem zdanie z non: No, non sono di Bologna.

Rodzaj: badante, polacca, stanca

Włoski, jak polski, rozróżnia rodzaj. Kobieta mówi o sobie w formie żeńskiej: Sono polacca, Sono stanca, Sono italiana. Mężczyzna: Sono polacco, Sono stanco. Słowo badante ma jedną formę dla obu rodzajów — rodzaj widać po rodzajniku: la badante (opiekunka), il badante (opiekun).

OnOnaPo polsku
polaccopolaccaPolak, Polka
italianoitalianaWłoch, Włoszka
ucrainoucrainaUkrainiec, Ukrainka
stancostancazmęczony, zmęczona
benvenutobenvenutawitaj (do niego, do niej)

Ciekawostka: Narodowości i języki piszemy po włosku małą literą: polacca, italiano, tedesco. Wielką literą tylko kraje i miasta: Polonia, Italia, Bologna.

Gramatyka: tu czy Lei? Najważniejszy wybór w pracy

Włoski ma formę grzecznościową Lei — odpowiednik polskiego „pan / pani”. I tu dobra wiadomość: działa prawie tak samo jak po polsku. Mówisz „pani jest”, a nie „pani jesteś” — i po włosku też: Lei è, Come sta?, Come si chiama?. Czasownik stoi w 3. osobie liczby pojedynczej.

Na „ty” (tu)Na „pan / pani” (Lei)Po polsku
Come stai?Come sta?Jak się masz? / Jak się pan / pani ma?
Come ti chiami?Come si chiama?Jak masz na imię? / Jak się pan / pani nazywa?
Di dove sei?Di dov'è?Skąd jesteś? / Skąd pan / pani jest?
Scusa!Scusi!Przepraszam!
Ciao!Buongiorno!Cześć! / Dzień dobry!
Ciao!Arrivederci!Cześć! / Do widzenia!

Pułapka: Lei mówi się także do mężczyzny! Lei znaczy dosłownie „ona”, ale jako forma grzecznościowa zwraca się do każdego — do pani i do pana. Signor Gino, Lei è stanco? = Panie Gino, czy pan jest zmęczony? Żeby odróżnić „panią/pana” od „niej”, w tym kursie piszemy formę grzecznościową wielką literą: Lei. W zwykłym tekście Włosi często piszą ją małą — sens wynika z sytuacji.

Komu tu, komu Lei?

Komu?FormaPrzykład
podopiecznym: signor Gino, signora LuciaLei (nawet gdy oni mówią Ci tu)Come sta oggi, signora Lucia?
córce podopiecznych, DanieliLei — dopóki ona nie zaproponuje „ty”Daniela, Lei è molto gentile.
lekarce, farmaceutce, urzędnikowiLeiBuongiorno, dottoressa, come sta?
sąsiadce, starszej pani na klatceLeiBuonasera, signora Pina!
wnukowi Matteo, koleżance WandzietuCiao, Wanda, come stai?
dziecku, zwierzakowi, kanarkowituCiao, Pavarotti!

W domu, w którym pracujesz, to podopieczni decydują, jak się do nich zwracasz. Starsi państwo często szybko mówią do opiekunki na tu — tak jak signor Gino — ale to nie znaczy, że Ty możesz mówić do nich na tu. Gdy ktoś zaproponuje „ty”, usłyszysz: Diamoci del tu! albo Dammi del tu! (mów mi na ty). Do tego czasu — Lei.

Wpadka Joli: drugiego dnia rano Jola spotkała na klatce sąsiadkę, signorę Pinę, i rzuciła radośnie: Ciao, signora!. Signora Pina uniosła brwi tak wysoko, że prawie zniknęły pod trwałą. Ciao to „cześć” — za poufałe do starszej pani, którą widzisz drugi raz w życiu. Do niej: Buongiorno, signora albo Buonasera, signora.

Liczba mnoga: voi

Do kilku osób naraz — i do rodziny Benassich razem, i do koleżanek — mówisz voi (wy): Come state? (jak się macie / jak się państwo mają?), Siete stanchi? (jesteście zmęczeni?). Dawna forma grzecznościowa „państwo” — Loro — dziś brzmi bardzo oficjalnie; usłyszysz ją najwyżej w eleganckim hotelu.

Zwroty do kieszeni

Co chcesz powiedzieć / co usłyszyszPo włosku
Dzień dobry, mam na imię Jola.Buongiorno, mi chiamo Jola.
Jestem Polką.Sono polacca.
Jestem nową opiekunką.Sono la nuova badante.
Miło mi.Piacere.
Jak się pan / pani ma?Come sta?
Dobrze, dziękuję. A pan / pani?Bene, grazie. E Lei?
Mówię trochę po włosku.Parlo un po' di italiano.
Nie rozumiem.Non capisco.
Może pan / pani powtórzyć?Può ripetere, per favore?
Wolniej, proszę.Più piano, per favore.
Jak się mówi po włosku…?Come si dice in italiano…?
Co to znaczy?Che cosa vuol dire?
Można? (wchodząc do pokoju)Permesso?
Jak masz na imię? (usłyszysz)Come ti chiami?
Skąd pani jest? (usłyszysz)Di dov'è?
Witaj w Bolonii! (usłyszysz)Benvenuta a Bologna!
Proszę wejść, proszę się rozgościć. (usłyszysz)Prego, si accomodi.
Dobranoc, do jutra.Buonanotte, a domani.

Dialog 2 — La vicina sa tutto

Ten sam dzień, 18:30. Jola wynosi śmieci. Na klatce, z jamnikiem na smyczy, stoi starsza pani w futrze i perfekcyjnej trwałej. Drzwi naprzeciwko są uchylone — wyraźnie czekała.

„Nie rozumiem” bywa najlepszą tarczą. Pytania o męża, dzieci i wiek to w ustach sąsiadki ciekawość, nie złośliwość — a Non capisco, più piano, per favore kupiło Joli dobę spokoju i obietnicę ciasta. O rodzinie i wieku nauczysz się mówić w lekcji 2.

Ciekawostka: Torta di riso (ciasto ryżowe) to tradycyjny bolońsko-emiliański deser: ryż ugotowany na mleku z cukrem, jajkami i migdałami, upieczony w formie. W Bolonii nazywa się je też torta degli addobbi — od świątecznych dekoracji ulic, przy których dawniej je pieczono.

Czytanka: Messaggio di Daniela

Wieczorem Jola dostaje na WhatsAppie wiadomość od Danieli. Przeczytaj ją, a potem włącz lektora — zdanie po zdaniu.

Z praktyki: pierwszy dzień w domu podopiecznych

  • Przywitaj się z każdym po kolei. Najpierw z podopiecznymi — patrząc w oczy, spokojnie, z imieniem: Buongiorno, signora Lucia. Uścisk dłoni wystarczy; całusy w policzki (zwykle dwa) przyjdą później, gdy rodzina sama je zaproponuje.
  • Permesso? przed każdymi drzwiami. Wchodząc do sypialni podopiecznych albo do łazienki, zapukaj i zapytaj Permesso?. Odpowiedź brzmi Avanti! albo Prego! (proszę). To drobiazg, który od pierwszego dnia pokazuje szacunek.
  • Forma Lei to nie chłód. Polka czasem boi się, że „pani” zabrzmi sztywno. Nie zabrzmi: we Włoszech Lei do starszych to zwykła grzeczność, a rodzina przyjmie ją z ulgą. Na tu przejdziesz, gdy oni to zaproponują.
  • Pytaj, kiedy nie rozumiesz. Scusi, non capisco. Può ripetere, per favore? to najważniejsze zdanie pierwszego miesiąca. Lepiej zapytać trzy razy, niż podać lek nie o tej godzinie.
  • Zapisz numery. Pierwszego dnia poproś Danielę o numer telefonu, adres i numer lekarza rodzinnego. Numer alarmowy we Włoszech to 112 (i 118 dla pogotowia) — nauczymy się ich w lekcji 12, ale zapisz je już dziś.

Ciekawostka: Bolonię nazywa się la dotta, la grassa, la rossa — uczona (tu działa najstarszy uniwersytet w Europie, założony według tradycji w 1088 roku), tłusta (od kuchni: mortadela, tortellini, ragù) i czerwona (od koloru cegieł i dachówek — i od dawnych sympatii politycznych miasta).

Ciekawostka: Bolońskie portici — kryte podcienia wzdłuż ulic — mają w sumie prawie 40 km długości, a w 2021 roku wpisano je na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dla opiekunki to skarb: z podopiecznym na spacer można wyjść nawet w deszczu.

Słownictwo lekcji 1

Ćwiczenia podsumowujące

Podsumowanie

  • Wymowa: c i g przed e, i czytasz miękko (cena, gelato), przed a, o, u i w ch, gh — twardo (casa, chiave, spaghetti); gn = ń, gli = miękkie „li”, sce, sci = sz, h niema. Spółgłoski podwójne wymawiasz dłużej: nonno, sette.
  • Powitania: Buongiorno (do ok. 14–15), Buonasera (później), Buonanotte (na dobranoc), Ciao (tylko na „ty”); pożegnania: Arrivederci, A presto, A domani.
  • essere: sono, sei, è, siamo, siete, sono. Zaimek zwykle opuszczasz: Sono Jola. Przeczenie: non przed czasownikiem.
  • Przedstawienie się: Mi chiamo Jola. Sono polacca. Sono la nuova badante.
  • tu czy Lei: do podopiecznych, lekarzy, sąsiadów — Lei + 3. osoba: Come sta?, Scusi, także do mężczyzny. Do Matteo, Wandy, dzieci — tu: Come stai?, Scusa.
  • Ratunek: Non capisco. Può ripetere, per favore? Più piano, per favore. I przed każdymi drzwiami: Permesso?.

W następnej lekcji: poznasz bliżej signora Gina i signorę Lucię — rodzina, wiek i wygląd, czasownik avere, liczby do 20 i literowanie nazwiska Kowalik po włosku.